Nieuws

Mut Kunn'n; Over de traditie van het melkbusschieten en andere oudejaarsgebruiken in Noord en Oost-Nederland

In Mut Kunn'n komt de ontstaansgeschiedenis van het melkbusschieten aan bod
In Mut Kunn'n komt de ontstaansgeschiedenis van het melkbusschieten aan bod © Uitgeverij Waanders/RTV Oost
Er is ruim vijf jaar aan gewerkt, het boek Mut Kunn'n, over het carbidschieten en andere oudejaarstradities In Noord en Oost-Nederland. Geschreven door historicus Jonn van Zuthem en zijn neef Johan Ekkel, korpschef van de politie IJsselland-Noord. "Als historicus en politieman in Kampen konden we natuurlijk niet om het melkbusschieten heen"
Beide mannen zijn geboren en getogen in Kampen en met het melkbusschieten opgegroeid. Op latere leeftijd kwamen ze beide vooral beroepshalve met de meer dan honderd jaar oude traditie in aanraking. Het resulteerde in het uitbrengen van een rijk geïllustreerd boek met meer dan 120 foto's dat een gedegen inkijk geeft in de ontstaansgeschiedenis van het carbidschieten in Kampen en andere plattelandsgebieden in Nederland.
Het is het eerste boek dat over de traditie geschreven is. Burgemeester Sander de Rouwe neemt aanstaande vrijdag op het Nationale Carbidcongres in Kampen het eerste exemplaar in ontvangst. Feiten en foto's die in het boek zijn gebruikt, komen voor een groot deel uit het politiearchief van Kampen. Ook zijn er veel gesprekken geweest met mensen die de traditie van vroeger uit van haver tot gort kennen of beoefenen.
Op verzoek van uitgeverij Waanders is de opzet van het 144 pagina's dikke boek breder dan alleen het melkbusschieten in Kampen. "Daarom heeft het eindresultaat wat langer op zich laten wachten", zegt Jonn van Zuthem. Naast de ontstaansgeschiedenis van het melkbusschieten komen ook andere oudejaarstradities ruimschoots aan bod. De schrijvers schetsen een beeld hoe oud en nieuw vroeger en nu op het platteland gevierd wordt. Hoe ze traditie getrouw omgaan met de verschillende manieren van melkbusschieten.
melkbusschieten op het platteland
melkbusschieten op het platteland © Rtvoost

BOCK-methode

Zo wordt er in Groningen en Drenthe bijvoorbeeld volgens de veilige BOCK-methode (Bewust Oplettende Carbid Knaller-methode) met een bal in het buitengebied geschoten. Een methode waar de schutters in Kampen hun neus voor ophalen. Want schieten in de zelfverklaarde carbidhoofdstad van Nederland doe je volgens de schutters daar met de kont op de bus, en niet met een bal maar met een deksel. Gewoon in de binnenstad tussen de huizen. Een manier die meer risico's met zich meebrengt. In het boek wordt duidelijk hoe gemeenten en handhavers soms worstelen met de veiligheidsmaatregelen en afspraken die per regio verschillen. Er wordt ingegaan op de voor- en tegens van het fenomeen en er worden in het boek een aantal aanbevelingen gedaan om de eeuwenoude traditie van het melkbusschieten voor nu en de toekomst op een verantwoorde manier te (blijven) doen.

Fenomeen

"We zijn blij met het eindresultaat", zegt van Zuthem. “We hebben er met veel plezier aan het boek gewerkt. Samen met mijn neef ben ik een enorme liefhebber van geschiedenis. En dan kun je als historicus en politieman, in Kampen natuurlijk niet om het melkbusschieten heen", zegt hij. De oorverdovende traditie van het melkbusschieten is in veel regio's vandaag de dag niet meer weg te denken en verdient in dat opzicht ook een mooi naslagwerk, naar zijn mening.
Carbidlamp
Carbidlamp ©Waanders

Geschiedenis carbidschieten

In vogelvlucht schets het boek vooral een chronologisch beeld van de opkomst en ontwikkeling van het carbidschieten. “In 1892 ontdekte de Canadese uitvinder Thomas Leopold Wilson, dat acetyleengas dat ontstaat door reactie van water met calcium carbid, goed te gebruiken was in de verlichting van auto en fietslampjes", zegt van Zuthem. "Je deed een brokje carbid in een lampje, gooide er druppels water op en het vrijkomende gas zorgde vervolgens bij verbranding in een brandertje voor licht. ”Omdat het carbid in vroegere tijden bewaard werd in blikjes en er nogal eens wat ongelukjes mee gebeurden, ontdekten jongeren begin 20e eeuw dat je met de blikjes carbid ook op bruiloften, Koninginnedagen en tijdens oud en nieuw, leuk kon knallen", vertelt de schrijver.
De blikjes werden gaandeweg groter en daaruit is volgens de historie rond 1910 in Kampen uiteindelijk het melkbusschieten ontstaan. Een fenomeen dat zich vanaf het platteland steeds verder heeft verspreid en is uitgegroeid tot een niet meer weg te denken plattelandstraditie in Nederland. Een traditie met de status van immaterieel erfgoed, en waarvan de Boer Burger Beweging (BBB) in haar verkiezingsprogramma stelt dat het behouden moet blijven.

Rellen

In het boek valt te lezen dat het melkbusschieten tot aan begin jaren '60 redelijk rustig verliep. Dat veranderde toen er midden jaren '60 en '70, relletjes en opstootjes rond de traditie ontstonden. Een periode met veel onrust en vernielingen rond de jaarwisseling in Kampen. Een periode waarin de politie en zelfs de ME geregeld charges moesten uitvoeren om dronken melkbusschieters en relschoppers te bedaren. "Helaas", zegt van Zuthem, "konden we daarvan maar weinig beeldmateriaal vinden omdat ook de pers tijdens die hevige rellen geen foto's durfde te maken."
"Het ging destijds in Kampen om klein groepje melkbusschutters, die samen met een grote groep omstanders aan het rebelleren was. Voornamelijk in volksbuurt Brunnepe", zegt hij. Omdat het er nogal heftig aan toe ging schakelde de politie rond 1968 zelfs psychologen in om onderzoek te doen naar de mogelijke oorzaak van de oudejaarsrellen.
Jonn van Zuthem; "psychologen typeerden het ongenoegen vooral als verveling. Er was in die tijd immers weinig te doen in Kampen. Eén psycholoog betitelde de relschoppers zelfs als ‘gediplomeerde mislukkingen’, zegt hij lachend. "Je moet die opmerking maar plaatsen in de tijdsgeest van toen. Een tijd ook waarin de oude gezagdragers er soms flink op los sloegen om de orde te herstellen.” Het was een hele onrustige periode voor Kampen.
Dat werd pas begin jaren '80 beter, toen bij het gemeentebestuur het besef doordrong dat het anders moest. “Onder het motto ‘helm af, we moeten praten’, werd vanaf dat moment actief de dialoog met de schutters en inwoners gezocht”, zegt van Zuthem.
melkbusschieten
melkbusschieten ©Waanders uitgeverij/ Melchert Stromann

Gedogen

Daarna ontstaat vanaf ongeveer 1980 tot aan 2010 een cultuur waarin het melkbusschieten wordt gedoogd. Met als gevolg dat het melkbusschieten in en rond Kampen een enorme vlucht neemt. "Er kwamen steeds meer schutters bij", zegt van Zuthem. "Overal in de stad werd geschoten, met steeds groter materiaal. Het werd daarmee van kwaad tot erger”, zegt de schrijver. “Een tijd waarin mensen in Kampen aangaven dat ze hun huis rond de jaarwisseling amper durfden te verlaten vanwege het enorme geknal in de binnenstad." Een periode die lang duurde en die pas veranderde toen in 2009 oud-burgemeester Bort Koelewijn in Kampen aantrad.
“Koelewijn had al ervaring met het melkbusschieten in Rijssen en Holten. Het feit dat de thuiszorg hem bij zijn aantreden meedeelde dat ze rond oud en nieuw niet meer bij hun cliënten in Kampen konden komen vanwege de onveilige situatie met het carbidschieten op straat, was voor hem het signaal om in gesprek te gaan met de schutters.", zegt van Zuthem. Hij is de dialoog aangegaan en heeft stapje voor stapje afspraken gemaakt en maatregelen genomen om de traditie op een veilige manier in Kampen te laten voortbestaan. "Er moest in zijn optiek iets gebeuren want het was wachten op ongelukken", vertelt de schrijver. Koelewijn is daar volgens hem uiteindelijk, samen met de mannen van het in 2018 opgerichte Schuttersgilde, prima in geslaagd.
“Als je ziet hoe er vandaag de dag in onderling overleg tussen gemeente en schutters op een veilige manier met het carbidschieten om gegaan wordt dan verdiend dat een compliment", zegt de historicus. "Er zijn niet alleen in Kampen, maar in vrijwel alle regio's waar geschoten wordt duidelijke regels, aangewezen plekken om te schieten en afspraken met lokale bestuurders en handhavers om de traditie feestelijk en veilig te laten verlopen.”

Dialoog

Maar dat betekent niet dat daarmee de kous af is. "Je moet die dialoog gaande houden", zegt van Zuthem. "Rond het melkbusschieten in de bebouwde kom, zoals hier Kampen, valt best nog wel het één en ander te verbeteren om het voor iedereen leuk te houden", zegt hij. "Laat duidelijk zijn dat wij als schrijvers daar geen stelling in willen nemen. Maar we doen in het boek wel een aantal aanbevelingen. Iedereen die de traditie een warm hart toedraagt moet zich er namelijk van bewust zijn dat het veilig en verantwoord moet", zegt van Zuthem.
“Als de behoeftes van tegenstanders, die bijvoorbeeld klagen over geluidoverlast of dierenwelzijn, genegeerd worden dan ontstaat er polarisatie. En als dat gebeurt dan komt vroeg of laat het voortbestaan van de traditie in gevaar”, is zijn stellige overtuiging. De maatschappelijke discussie rondom het carbid schieten is, in relatie tot de roep om een algeheel vuurwerkverbod, momenteel een hot item. Het boek kan met alle informatie volgens de schrijver een positieve bijdrage aan die discussie leveren. "Want één keer per jaar... Mut Kunn'n", aldus van Zuthem.
Het traditionele melkbusschieten in Kampen krijgt vrijdag 1 december op het eerste Nationale Carbidcongres in Kampen de officiële status van immaterieel erfgoed. Het schuttersgilde Kampen en een vertegenwoordiger van Unesco zetten hiervoor een handtekening onder het erfgoed contract. Bovendien wordt het boek Mut Kunn'n, over de historie van het carbidschieten en andere oudjaarstradities van Jonn van Zuthem en Johan Ekkel gepresenteerd. Aanleiding voor RTV Oost om deze week in aanloop naar het congres een serie verhalen over de eeuwenoude traditie te publiceren. De videoreportages zijn mede tot stand gekomen dankzij beeldmateiaal van cameraman Nordy Visser van Zieno.nl

Heb je een nieuwstip of nieuwe informatie? Tip de redactie via WhatsApp of via de mail.