Nieuws

Was het bombardement op Enschede eigenlijk wel een vergissing?

De machinefabriek Sanders na het bombardement op 22 februari 1944
De machinefabriek Sanders na het bombardement op 22 februari 1944 © Stadsarchief Enschede
22 februari 1944, de dag dat bommen uit de lucht vielen en de gehele stad Enschede in rep en roer was. De Amerikaanse luchtmacht bombardeerde de hele boel plat. De trieste balans: 40 doden. Jarenlang stond dit bekend als een grote vergissing van de geallieerden, de Amerikanen zouden het op de Duitse stad Münster hebben gemunt. Maar steeds vaker duiken verhalen op dat de tragische gebeurtenis – vandaag exact tachtig jaar geleden – mogelijk geen vergissing was.
Door Isabel Molema
Het is 1944 en de economie in Nederland zit in het slop. Om het hoofd boven water te houden, gaan veel Nederlandse bedrijven de samenwerking aan met de Duitse bezetter. Ook omdat die vijand de macht heeft om dit af te dwingen. Dit door te dreigen het bedrijf over te nemen, te sluiten of de arbeiders naar Duitsland te sturen.

Dilemma

Ook ondernemer Hein Sanders komt voor dit dilemma te staan. Hij zwicht, het Enschedese familiebedrijf Machinefabriek Sanders aan de Bleekerstraat gaat in zee met de Duitse bezetter. Directeur Sanders zet zijn werknemers in om de Duitsers, in het grootste geheim, te voorzien van onderdelen voor V1- en V2-raketten.
Terwijl zijn werknemers voor het karretje van de bezetter worden gespannen, geniet Hein Sanders allerlei privileges. Zo mag hij zijn fiets houden, waar veel landgenoten die bij de Duitsers moeten inleveren.
Privilege fiets Hein Sanders
Privilege fiets Hein Sanders © Eigen foto

Geen vergissing

Afstammeling Stephan Sanders heeft zich al jaren vastgebeten in de ingewikkelde stamboom en zijn familiegeschiedenis. Hij zegt tot zijn stomme verbazing te hebben ontdekt dat het bombardement op Enschede helemaal geen vergissing was. Sterker, zijn grootvader zou daarin een prominente rol hebben gespeeld.
"Tijdens dit bombardement werden er verschillende bommen afgevuurd. Wat opvallend is, is dat de bommen die specifiek op de machinefabriek van Sanders werden gedropt van een speciaal type waren. Namelijk brisantbommen. Deze bommen staan bekend om hun explosieve kracht."

Speciale operatie

Bovendien vielen de verwoestende bommen uit het laatste vliegtuig in de formatie die over Enschede vloog, weet Stephan Sanders. Wie was de piloot van het desbetreffende vliegtuig? Kleinzoon Sanders weet wie de overige vliegers waren, maar de naam van deze ene piloot is nooit geregistreerd. Heel bewust, meent Stephan, die een special operation vermoedt.
Na een slordige honderd kranten te hebben doorgespit, stuitte Sanders op het verzetsblad De Oranjekrant van 1 augustus 1943. Daarin valt te lezen dat de machinefabriek van Sanders op de lijst is opgenomen van Nederlandse bedrijven, die als eerste in aanmerking kwamen om gebombardeerd worden.

Heulen met vijand

Hadden de werknemers van Sanders geen idee van wat er achter de schermen speelde? Zeker wel. Menig werknemer had wel een vermoeden dat hun werkgever heulde met de vijand.
Zo blijkt ook uit onderzoek door Stephan Sanders die in gesprek raakte met een hoogbejaarde ex-werknemer. De oude man nam een slok koffie, zette het kopje met een trillende hand op tafel en keek Stephan recht in de ogen. "Ik weet het zeker, ze kwamen voor ons", vertelt de hoogbejaarde man in een documentaire over het bombardement.
Hij herinnert het zich als de dag van gisteren. Het suizen van de bommen, de knallen bij de inslagen en het rondvliegende puin. De man zette het op een rennen en dook in de dichtstbijzijnde greppel. Aan de dood ontsnapt, zag hij hoe Machinefabriek Sanders in rook opging. Voor hem was het duidelijk: die bommen hadden hun doel geraakt.

Wat gebeurde er met Hein Sanders?

In hoeverre collaborateurs als Sanders na de oorlog flink aan de tand werden gevoeld? Volgens Stephan Sanders pakte de overheid deze dubieuze ondernemers juist met fluwelen handschoenen aan. Van 30.000 collaborateurs werd een dossier aangemaakt, slechts tien procent moest zich uiteindelijk voor de strafrechter verantwoorden.
Reden: de overheid had alle ondernemers simpelweg keihard nodig voor de wederopbouw van Nederland. Hen werd de hand boven het hoofd gehouden, omdat de industriesector in Nederland erg van belang was in die tijd, aldus Sanders.
Ondanks dat de werknemers van de machinefabriek Sanders in de Tweede Wereldoorlog braaf hadden gedaan wat hun baas hen had opgedragen, deden ze na de oorlog alsnog een boekje open over de praktijken van hun directeur.

Onderzoek naar bedrijf

De zogeheten Zuiveringsraad voor het Bedrijfsleven verrichtte vervolgens onderzoek naar Hein Sanders. Die was echter intussen in maart 1945 door onbekende oorzaak overleden. De raad velde uiteindelijk het oordeel dat het bedrijf niet vervolgd hoefde te worden. Reden: het zou de onderneming de kop gaan kosten. Daarbij speelde mee dat de inmiddels overleden Hein Sanders eindverantwoordelijke was, de werknemers voerden slechts uit wat hen werd opgedragen.

Heb je een nieuwstip of nieuwe informatie? Tip de redactie via WhatsApp of via de mail.