Gastcolumn: Afscheid Ed Spanjaard met première van componist Bart Visman

Als het orkest begint te spelen, zit ik te beven in mijn stoel. Op enkele meters afstand van mij spelen ruim vijftig musici op vol vermogen. Ik mag op deze dinsdagmiddag een repetitie bijwonen van het Orkest van het Oosten.

Zij repeteren ‘Der Zaungast’, een nieuw stuk van componist Bart Visman. Een 'symfonische fantasie', zoals hij het noemt. Het is op basis van zijn opera ‘De Allochtoon’. Een Zaungast is een buitenstaander zeg maar: iemand die over de heg naar een tuinfeest kijkt. En ja, voor zo iemand ís zo’n feest ook overrompelend, toch?

Vóór mij zie en hoor ik golven door het orkest gaan. En meer: ik hoor boeiende dialogen tussen instrumenten, zoals een humoristisch gehakketak en het prachtige liefdeslied van de tuba en harp aan het einde.

Een wonder
Pas de laatste jaren ben ik serieus gaan luisteren naar klassieke muziek, dus een kenner ben ik niet. Mijn vak is teams- en taakgroepen begeleiden in een moeilijke situatie, bijvoorbeeld een conflict. En als ik één ding geleerd heb, is het dit: soepele, vruchtbare samenwerking is niets minder dan een wonder.

Dirigent Ed Spanjaard van Orkest van het Oosten wordt hoog gewaardeerd om wat hij samen met zijn orkesten bereikt. Dus hoop ik een glimp op te vangen van zijn werkwijze. Van hoe het werkt, als ook de componist erbij is. Én ik vraag me af: hoe is het voor de componist, om te horen hoe zijn stuk voor het eerst op volle sterkte wordt gespeeld? Visman vertelt de musici, al is het op luchtige toon: "Ik heb het nog nooit gehoord."

Spanjaard en zijn orkest - ‘genereus zijn en delen’
Als Ed Spanjaard in 2017 aantreedt als dirigent bij het Orkest van het Oosten, zijn de contracten met de musici net teruggeschroefd naar zeventig procent en is de formatie uitgedund. Interim-directeur Bart van Meijl vroeg Spanjaard 'de gekwetste groep onder zijn hoede te nemen' (De Volkskrant, 14-9-2017).

Het gaat om waarachtig musiceren, samen zoeken naar de zin van een muziekstuk
Ed Spanjaard

Spanjaard zegt in datzelfde stuk: "Ik heb grote bewondering voor de manier waarop musici lastige tijden trotseren. Bij de repetities merk je niets van de malheur." Ongetwijfeld is hier een verband met zijn manier van leidinggeven, denk ik op mijn beurt weer. "Het draait om genereus zijn en delen, geen kapsones, maar waarachtig musiceren. Samen zoeken naar de zin van een muziekstuk."

Opnieuw op zoek naar balans
In september gaat dit orkest fuseren met het Gelders Orkest. Opnieuw een ingrijpende verandering, maar er is ook reden voor hoop, nu beide provincies extra geld beschikbaar hebben gesteld.

Spanjaard neemt afscheid, want er komt straks een nieuwe dirigent voor het fusieorkest. Tijdens dat afscheidsconcert is er ook nieuw werk van een hedendaagse Nederlandse componist te horen; een speerpunt de laatste jaren.

Visman - muziek vol verlangen
Bart Visman schrijft muziek voor ensembles en orkesten. Zijn stukken gaan over de grote thema’s leven, liefde en dood. Hij wil met zijn muziek mensen ‘uittillen boven het alledaagse’. Dat is ook wat ik ervaar als ik ernaar luister: het is muziek vol verlangen, met ruime bewegingen van melancholisch naar opgetogen - en terug.

De repetitie
Tijdens de repetitie hoor ik dat Ed Spanjaard continu wisselt tussen Engels en Nederlands, vaak zelfs binnen een zin. Zijn er ook allochtone orkestleden? Herkennen zij de ervaringen van de Zaungast? Ed Spanjaard vraagt aan strijkers en harpiste: "Kunnen jullie daar een heel tedere begeleiding zijn? Met een zijden zakdoek?" En zwaait subtiel met zijn hand.

Ik geloof in het menselijk vermogen om te vliegen
Bart Visman

Visman vraagt de dirigent of hij de contrasten groter kan maken, tussen luid en zacht bijvoorbeeld. Dat doet hij. De dirigent legt uit: ‘Er zijn hier twee karakters in gesprek, he? Hij zingt het voor: ‘de ene zingt toedoedoe, de ander tjuuptjududuupduup.’ Hij richt zich tot de houtblazers: ‘So, can you make it more idiotic, here?’

Ook Spanjaard verheft nooit zijn stem, maar gebruikt bondige, sprekende taal: "Kan dit wat glaziger klinken?" - zingt het weer voor - en: "Let op, dit zijn hele actieve streepjes." Alertheid en focus, maar met een vriendelijke toon: "Cellisten, kunnen we eens zien wat de richting is van jullie solo, daar?"

Dan is de dirigent tevreden - voor dit moment dan. Het is tenslotte de eerste repetitie. Niet dat er veel repetities volgen; in drie dagen tijd is deze week een avondvullend programma ingestudeerd voor vandaag 24 mei. Indrukwekkend.

Na de repetitie stroomt het podium leeg. Ik blijf nog even zitten. Een weldaad was het, te luisteren naar dit orkest. En naar het stuk van Visman.

Boukje Koole, Steenwijk

Heb je een nieuwstip of nieuwe informatie? Tip de redactie via een WhatsApp-bericht: 06 - 57 03 33 33.